فرش دستباف ترکمن
Turkmen rugs همچنین: قالی ترکمن
بافتهای گرهدار از سنت قالیبافی ترکمن است که با زمینههای غالباً قرمز و نقشهای هندسی، بهویژه نقش «گل»، شناخته میشود. طرح و جزئیات بافت آن در گروههای مختلف ترکمن تفاوت دارد.
سنت قالیبافی ترکمن
فرش دستباف ترکمن بخشی از سنت بافندگی ترکمنهای ایران، آسیای میانه و افغانستان است. این سنت با زندگی دامداری و کوچنشینی پیوند داشته و زنان در تولید بافتههای آن نقش مهمی داشتهاند.
بافتههای این سنت تنها برای پوشاندن کف تولید نمیشدهاند؛ خورجین، جوال، جل اسب و پرده آلاچیق نیز در میان آنها دیده میشود. بنابراین، کاربرد و ساختمان همه دستبافتههای ترکمن را نمیتوان با قالی کف یکسان دانست.
رنگ و نقش گل
قرمز رنگ غالب بسیاری از قالیهای ترکمن است و دامنه آن از قرمز روشن تا شرابی و جگری تغییر میکند. درون نقشها نیز رنگهایی مانند سفید، آبی، زرد و قهوهای دیده میشود.
از نقشمایههای اصلی، فرم هشتضلعی موسوم به «گل» است که میتواند در ردیفهای افقی و عمودی تکرار شود. شکل گل و آرایش آن در بافتههای طایفههای مختلف یکسان نیست. نقشهای ستارهای و رطیلی نیز در این مجموعه حضور دارند.
تفاوت گروههای بافندگی
یموت، تکه، سالور و بشیر از گروههای متمایز در این مجموعهاند. نقش گل، آرایش حاشیه و جزئیات بافت در آنها تفاوت دارد؛ ویژگی یک گروه یا یک قالی را نباید به همه فرشهای ترکمن تعمیم داد.
- یموت: در برخی نمونهها، تار، پود و پرز پشمی، گره سنه، پرز کوتاه و تکرار ردیفی گلها آمده است.
- تکه: تار، پود و پرز پشمی دارد و بافت آن در مقایسه با یموت ظریفتر توصیف شده است. فاصله میان هشتضلعیها با نقشهایی مانند ستاره یا رطیلی پر میشود.
- سالور: طرحهای هندسی، رنگهای محدود و گره فارسی از ویژگیهای ذکرشده برای بافتههای این گروه است. در یک نمونه قدیمی، نقش حیوانات در حاشیه دیده میشود.
- بشیر: قرمز رنگ غالب است و زرد نیز به کار میرود. ستاره، ترنج کوچک و نقشهای ابرمانند از تزیینات ذکرشده برای این گروهاند.
یموت
- گلهای ردیفی
- زمینه غالباً قرمز
تکه
- ستاره میان گلها
- نقش رطیلی میان گلها
سالور
- طرحهای هندسی
- رنگهای محدود
کاربرد و ساختمان دستبافتهها
برخی دستبافتههای کاربردی ترکمن، مانند جوال و توبره، پشت گلیمباف و بخش جلویی گرهدار و پرزدار دارند. این ترکیب نشان میدهد که حتی در یک دستبافته نیز ممکن است دو شیوه بافت به کار رفته باشد.
دار افقی و بافت تختِ تکپود در توصیف شیوههای بافت ترکمن ذکر شدهاند؛ بااینحال، این ویژگیها نباید مشخصات قطعی همه گروهها و همه انواع دستبافته ترکمن تلقی شوند.
نام بخارا و محل بافت
برخی قالیهای ترکمن با نام بخارا شناخته شدهاند. بخارا از مراکز گردآوری و صادرات این قالیها بوده است؛ ازاینرو، نام تجاری بخارا بهتنهایی محل واقعی بافت را تعیین نمیکند.
پرسشهایِ متداول دربارهٔ «فرش دستباف ترکمن»
آیا همه فرشهای ترکمن طرح یکسانی دارند؟
خیر. گروههایی مانند یموت، تکه، سالور و بشیر در شکل گل، آرایش حاشیه و جزئیات بافت تفاوت دارند.
نقش گل در قالی ترکمن چیست؟
گل نام نقشمایهای عمدتاً هشتضلعی است که در قالیهای ترکمن تکرار میشود. شکل و آرایش آن در گروههای مختلف تفاوت دارد.
آیا فرش بخارا حتماً در بخارا بافته شده است؟
خیر. بخارا مرکز گردآوری و صادرات قالیهای ترکمن بوده و نام تجاری آن بهتنهایی محل بافت را مشخص نمیکند.
آیا دستبافتههای ترکمن فقط قالی کف هستند؟
خیر. جوال، خورجین، جل اسب و پرده آلاچیق نیز در این سنت تولید شدهاند. برخی از این بافتهها بخش گلیمباف و بخش پرزدار دارند.