گلیم
Kilim
زیراندازی تخت و بدون خاب گرهدار است که پودهای رنگی در ساخت و شکلگیری نقش آن مشارکت دارند. گلیم از بافتههای داری است و افزون بر زیرانداز، کاربردهایی مانند رومیزی و پرده دارد.
ساختار گلیم و تفاوت آن با قالی
گلیم از بافتههای داری و از خانواده زیراندازهای سنتی است. تفاوت اصلی آن با قالی پرزدار، نداشتن خاب گرهدار است: در قالی، گرههای نخ خاب به سطح بافته حجم میدهند، اما در گلیم تخت چنین ساختاری وجود ندارد.
در گلیم، پودهای رنگی هم در ساخت بافته و هم در ایجاد نقش مشارکت میکنند. پودها چنان نزدیک به هم قرار میگیرند که تارها در سطح بافته دیده نمیشوند.
گلیم تخت
- بدون خاب گرهدار
- نقشآفرینی پودهای رنگی
قالی پرزدار
- دارای گرههای نخ خاب
- حجم سطح با گرههای خاب
شکلگیری نقش و مرز رنگها
عبور پودهای رنگی در گلیم با محدودههای نقش ارتباط دارد؛ پود هر رنگ میتواند در مرز همان بخش بازگردد، نه آنکه الزاماً سراسر عرض بافته را طی کند. در برخی شیوهها، نقش بهصورت ذهنی و با انتخاب رنگ و ترتیب پودها شکل میگیرد.
در برخی روشهای بافت، بازگشت پود در مرز دو رنگ، شکافهایی موازی تار ایجاد میکند. اتصال پودهای مجاور شکل این مرز را تغییر میدهد؛ بنابراین شکافدار بودن، ویژگی همیشگی همه گلیمها نیست.
تنوع منطقهای نقش و بافت
گلیمهای سنه، آذربایجان، شیراز و مناطق کردنشین از نظر نقش و شیوه اجرا متنوعاند. ویژگیهای زیر از ترکیبهای رایج یا نمونههای این مناطقاند و نباید به همه تولیدات هر منطقه تعمیم داده شوند.
- سنه: متن و حاشیههای گلدار، حاشیههای متعدد و بافت چاکدار از ویژگیهای معرفیشده آن است.
- آذربایجان: سه ترنج میانی، نگارههای کوچک فراوان، حاشیههای متعدد و نگارههای قلابشکل از ترکیبهای رایج طرح آن است.
- شیراز: عشایر قشقایی از تولیدکنندگان گلیم این منطقهاند؛ نقوش متنوع و در برخی گلیمهای فارس، نقشهای حیوانی دیده میشود.
- بیجار: گلیمها معمولاً طویل و باریکاند و ترنجهای لوزیشکل و نقوش انسانی یا حیوانی در متن یا حاشیه دارند.
کاربردهای گلیم
گلیم معمولاً نرم و نازک است. کاربرد آن به پوشاندن کف محدود نمیشود و بهعنوان رومیزی و پرده نیز به کار میرود. تنوع نقش و روش اجرا سبب میشود نتوان آن را به یک الگوی ثابت یا تنها یک کاربرد محدود کرد.
پرسشهایِ متداول دربارهٔ «گلیم»
تفاوت گلیم با قالی چیست؟
گلیم تخت، خاب گرهدار ندارد و پودهای رنگی در شکلگیری نقش آن مشارکت میکنند. در قالی پرزدار، گرههای نخ خاب به سطح بافته حجم میدهند.
آیا همه گلیمها میان رنگها شکاف دارند؟
خیر. در برخی روشها، بازگشت پود در مرز رنگها شکافهایی موازی تار ایجاد میکند، اما اتصال پودهای مجاور شکل این مرز را تغییر میدهد.
آیا نقش همه گلیمها مشابه است؟
خیر. گلیمها تنوع منطقهای و درونمنطقهای دارند؛ ترنج، نقوش هندسی، گلدار و در برخی نمونهها نقشهای انسانی یا حیوانی دیده میشود.
گلیم جز زیرانداز چه کاربردی دارد؟
گلیم برای رومیزی و پرده نیز استفاده میشود.