فرش دستباف
Hand-knotted carpet همچنین: قالی دستباف، قالی گرهدار
زیراندازی است که با گرهزدن دستی نخهای پرز و بافت پود بر روی دار قالیبافی ساخته میشود. طرح آن میتواند از نقشهای ترسیمشده یا نقشهای ذهنی بافنده شکل بگیرد.
ساختار و ویژگیهای فرش دستباف
در قالی دستباف، بافنده گرههای پرز را روی دار میبافد و پس از تکمیل هر رج، پودگذاری و پودکوبی انجام میشود. تکرار این کار، ساختار و نقش فرش را شکل میدهد.
نقشها و رنگهای فرش دستباف، افزون بر کاربرد آن بهعنوان زیرانداز، میتوانند بازتابی از فرهنگ و محیط زندگی بافندگان باشند. تنوع طرحها لزوماً به معنای تفاوت کامل در شیوه اصلی بافت نیست.
دارهای افقی و عمودی
دار افقی روی زمین نصب و با میخ محکم میشود. قابلیت جابهجایی آن با زندگی کوچنشینی سازگار است.
دار عمودی در کارگاههای شهری و روستایی کاربرد دارد و از قابی با دو ستون عمودی و تیرکهای افقی تشکیل میشود. در برخی سازوکارهای این دار، بخش بافتهشده به دور تیرک پایینی منتقل میشود تا ادامه بافت در دسترس بافنده بماند.
دار افقی
- نصب روی زمین
- مهار با میخ
- قابل جابهجایی برای کوچ
دار عمودی
- قاب دارای ستون و تیرک
- کاربرد در کارگاههای شهری و روستایی
مراحل بافت
بافت با مقداری گلیمبافی در ابتدای فرش آغاز میشود و سپس گرهزدن پرزها ادامه مییابد. نخهای پرز با رنگهای مورد نیاز در دسترس بافنده قرار میگیرند.
پس از کاملشدن هر رج گره، پودگذاری و پودکوبی انجام میشود. بسته به سبک بافت، هر رج میتواند یک یا دو پود داشته باشد. این چرخه تا پایان بخش گرهدار ادامه پیدا میکند و در انتها نیز گلیمبافی انجام میشود.
- گلیمبافی آغازین: بافت بخش ابتدایی فرش
- گرهزدن: تکمیل یک رج مطابق طرح
- پودگذاری و پودکوبی: تکرار پس از هر رج
- گلیمبافی پایانی: پس از پایان رجهای گرهدار
نقشه ترسیمی و نقش ذهنی
نقشه فرش میتواند روی کاغذ شطرنجی ترسیم شود؛ در این شیوه، هر مربع کوچک نماینده یک گره است و بافنده جای رنگها را با دنبالکردن نقشه مشخص میکند.
در شیوه کارگاهیِ مبتنی بر نقشه، طرح پیش از بافت آماده میشود و ممکن است سراستاد یا «خلیفه» نقشه را برای بافندگان بخواند. در بافت ذهنی عشایری، نقش از الگوهای ذهنی بافنده شکل میگیرد.
تکمیل و تشخیص محل بافت
پس از پایان بافت، عملیات تکمیلی انجام میشود که پرداخت و شستوشو از مراحل مهم آن هستند.
تشخیص محل دقیق بافت و قدمت فرش همیشه آسان نیست. جابهجایی بافندگان، استفاده از نقشهای یکدیگر و تولید طرحها در مناطقی دور از خاستگاه آنها باعث میشود نقش فرش بهتنهایی نشانه قطعی محل تولید نباشد.
پرسشهایِ متداول دربارهٔ «فرش دستباف»
آیا همه فرشهای دستباف از روی نقشه کاغذی بافته میشوند؟
خیر. در کنار بافت از روی نقشه شطرنجی، بافت با نقشهای ذهنی نیز وجود دارد؛ بافت ذهنی در شیوههای عشایری کاربرد دارد.
تفاوت دار افقی و عمودی چیست؟
دار افقی روی زمین نصب میشود و امکان جابهجایی آن با کوچ سازگار است. دار عمودی قابی ایستاده دارد و در کارگاههای شهری و روستایی به کار میرود.
آیا طرح فرش محل بافت آن را مشخص میکند؟
نه بهطور قطعی. جابهجایی بافندگان و رواج طرحها میان مناطق مختلف، تشخیص محل بافت را دشوار میکند.
پس از پایان بافت فرش چه مراحلی انجام میشود؟
فرش وارد مرحله تکمیل میشود. پرداخت و شستوشو از مراحل مهم این بخش هستند.