فرش دستباف قفقاز
Caucasian rugs همچنین: قالی قفقاز
به قالیهای دستباف منطقهٔ کوهستانی میان دریای خزر و دریای سیاه گفته میشود که اغلب نقوش هندسی و گره متقارن دارند. این عنوان مجموعهای از سنتهای منطقهای است، نه نام یک طرح واحد.
قلمرو و تنوع قالی قفقاز
قالی قفقاز به مجموعهای از قالیهای دستباف منطقهٔ کوهستانی میان دریای خزر و دریای سیاه گفته میشود. دربند، کوبا، کازاک و شیروان از نامهای شناختهشده در سنتهای بافت این منطقهاند و هرکدام ویژگیهای طرح و بافت خود را دارند.
عنوان قفقاز نشانهٔ یک طرح واحد نیست. نامهای تاریخی و تجاری قالیها نیز لزوماً با محل واقعی بافت یا مرزهای سیاسی امروز یکسان نیستند و باید جداگانه بررسی شوند.
گره و مواد اولیه
گره متقارن در قالیبافی قفقاز رایج است. تار، پود و پرز بسیاری از این قالیها پشمی است، اما کاربرد پنبه در تار و پود نیز دیده میشود؛ بنابراین ساختار تمامپشم را نمیتوان ویژگی همهٔ قالیهای قفقاز دانست.
در نمونههای قدیمی توصیفشده از دربند و کوبا، تار و پود و پرز پشمی است. در برخی بافتههای جدیدتر دربند، تار و پود پنبهای به کار رفته و برای تار قالیهای شیروان نیز هر دو جنس پشم و پنبه ذکر شده است.
نقشها و رنگها
طرحها عمدتاً هندسیاند و ستاره، شکلهای درهمتنیده و نقشهای زاویهدار در آنها دیده میشود. نقشهای گیاهی، جانوری و انسانی نیز ممکن است چنان شکسته و سادهشده باشند که تشخیص شکل اولیهٔ آنها آسان نباشد.
قرمز، آبی، زرد، سبز، عاجی و قهوهای از رنگهای بهکاررفته در این قالیها هستند. ترکیب رنگ و نقش میان سنتهای منطقهای و نمونههای مختلف تفاوت دارد؛ برای مثال، در برخی قالیهای شیروان نقش ستاره، گل، پرنده و شاخ قوچ دیده میشود.
ویژگیهای چند سنت منطقهای
ویژگیهای هر نمونه را باید در کنار نام منطقه بررسی کرد. وجود ترنج، نوع حاشیه، جنس تار و پود یا رنگ زمینه در یک قالی، بهتنهایی قاعدهای برای تمام بافتههای همان منطقه نیست.
در نمونهٔ توصیفشده از دربند، یک تا سه ترنج در میانکار قرار دارد. نمونهٔ کوبا حاشیهای بسیار پهن دارد. در توصیف کازاک، ساختار پشمی، پرز نسبتاً بلند و رنگهای قرمز پررنگ، سبز و زرد برجسته است. شیروان نیز با طرحهای هندسی و رنگبندی متنوع معرفی میشود.
دربند
- یک تا سه ترنج در نمونه
- ساختار پشمی در نمونهٔ قدیمی
کوبا
- حاشیهٔ بسیار پهن در نمونه
- تار، پود و پرز پشمی
کازاک
- پرز نسبتاً بلند
- قرمز پررنگ، سبز و زرد
پرسشهایِ متداول دربارهٔ «فرش دستباف قفقاز»
آیا فرش قفقاز نام یک طرح مشخص است؟
خیر. این عنوان مجموعهای از سنتهای منطقهای، از جمله دربند، کوبا، کازاک و شیروان را در بر میگیرد و طرح واحدی ندارد.
آیا همهٔ فرشهای قفقاز تمامپشم هستند؟
خیر. ساختار پشمی در بسیاری از نمونهها دیده میشود، اما پنبه نیز در تار یا تار و پود برخی بافتهها به کار رفته است.
گره رایج در قالی قفقاز چیست؟
گره متقارن در قالیبافی این منطقه رایج است.
آیا نقوش قالی قفقاز فقط هندسی است؟
طرحها عمدتاً هندسیاند، اما نقشهای گیاهی، جانوری و انسانی نیز وجود دارند. این نقشها اغلب به صورت شکسته و زاویهدار اجرا میشوند.