فرش دستباف بلوچ
Baluch rugs همچنین: قالی بلوچ
فرش دستباف بلوچ به بافتههای قالیِ قبایل بلوچ با گسترهای فراتر از مرز یک استان یا کشور گفته میشود. طرحهای هندسی و گیاهیِ شکسته و رنگهای تیره از ویژگیهای شماری از این بافتههاست.
شناخت فرش بلوچ و گستره بافت آن
فرش بلوچ مجموعهای از بافتههای قالیِ قبایل بلوچ است که در عین داشتن برخی ویژگیهای مشترک، طرحها و نقشهای متنوعی دارد. این تنوع برای شناخت فرش اهمیت دارد؛ ویژگی یک قالیچه یا یک گروه از بافندگان را نمیتوان به همه فرشهای بلوچ تعمیم داد.
خاستگاه دقیق این سنت روشن نیست و گستره بافت آن را نباید با مرز بلوچستان یا یک کشور برابر گرفت. در خراسان، نواحی پیرامون مشهد، سرخس، فریمان، تربت جام، تایباد، خواف و تربت حیدریه و بخشهایی از گناباد، قاین، بیرجند و نهبندان از حوزههای بافت آن به شمار میروند.
مواد و ویژگیهای بافت
در نمونههای توصیفشده، تار، پود و پرز پشمی است و گره سنه یا فارسی به کار میرود. استفاده از موی بز در بعضی کنارهپیچها نیز از ویژگیهای این بافتههاست، اما این مشخصات نباید معیار یکسان همه تولیدات بلوچ دانسته شود.
بافت تخت و تکپود با پودی نسبتاً نازک و استفاده از دار افقی در توصیف بخشی از این سنت آمده است. در کنار آن، بافتهای ظریف دوپود و استفاده از دار عمودی نیز دیده میشود؛ بنابراین ساختار و ابزار بافت در همه نمونهها یکسان نیست.
طرحها و رنگها
طرحهای هندسی و شاخهشکسته و نقوش گیاهیِ شکسته در فرش بلوچ دیده میشوند. در بعضی نمونهها، ستارهها و گلهای تزیینی زمینه را پر میکنند و در برخی دیگر نقش بوته به کار رفته است. تأثیر طرحهای افغانی نیز در بخشی از تولیدات دیده میشود.
قرمز تیره، قهوهای، آبی، سیاه و سفید در رنگبندی نمونهها حضور دارند. سرمهای و شتری نیز در توصیف برخی بافتهها آمدهاند. این مجموعه رنگ، گرایش شماری از فرشهای بلوچ را نشان میدهد، نه ترکیبی الزامی برای همه آنها.
تنوع قالبها و کاربردها
قالیچه از قالبهای معمول فرش بلوچ است، اما این سنت به قالیچه محدود نمیشود. نمونههای کناره و کلگی نیز وجود دارند، هرچند کمتر دیده میشوند؛ تولید قالیهای بزرگپارچه نیز در کنار قالبهای دیگر ذکر شده است.
برخی قالیچههای بلوچ برای نماز بافته شدهاند و طرح محرابی دارند. در یک نمونه، نقش دو کف دست در دو سوی بالای محراب و ردیفهای بوته با جهتهای متناوب دیده میشود. این آرایش به همان نمونه مربوط است و ویژگی عمومی فرش بلوچ نیست.
قالیچه
- از قالبهای معمول
قالیچه نماز
- طرح محرابی در برخی نمونهها
کناره و کلگی
- کمتر دیده میشوند
قالی بزرگپارچه
- در کنار قالبهای دیگر
پرسشهایِ متداول دربارهٔ «فرش دستباف بلوچ»
آیا فرش بلوچ فقط در بلوچستان بافته میشود؟
خیر. گستره بافت آن از مرز بلوچستان فراتر است و نواحی متعددی از خراسان را نیز در بر میگیرد. پراکندگی بافندگان را نمیتوان با مرز یک استان یا کشور برابر دانست.
فرش بلوچ چه طرحها و رنگهایی دارد؟
در شماری از نمونهها طرحهای هندسی، شاخهشکسته، بوته و ستاره دیده میشود. قرمز تیره، قهوهای، آبی و سفید از رنگهای ذکرشدهاند، اما طرح و رنگ همه نمونهها یکسان نیست.
آیا همه فرشهای بلوچ تکپود و پشمیاند؟
در نمونههای توصیفشده، تار و پود و پرز پشمی و بافت تکپود دیده میشود، اما بافتههای دوپود نیز وجود دارند. این مشخصات را نمیتوان بدون بررسی هر نمونه به همه فرشهای بلوچ تعمیم داد.
آیا همه قالیچههای بلوچ مخصوص نماز هستند؟
خیر. قالیچه نماز تنها یکی از گونههای این بافتههاست و نمونههای محرابی آن در کنار دیگر قالیچهها و قالبها قرار میگیرند.